Giorgio Agamben - Við flóttamenn.

Giorgio Agamben. "Við flóttamenn." Dagblaðið Nei. February 21, 2009. Islandic.

Translations:

Giorgio Agamben. "We Refugees." Symposium. 1995, No. 49(2), Summer, Pages: 114-119, English, Translation by Michael Rocke.
Giorgio Agamben. "Við flóttamenn." Dagblaðið Nei. February 21, 2009. Islandic.
Giorgio Agamben. "My, uchodźcy." June 5, 2007. Polish. Translation by Katarzyna Gawlicz.

1. Árið 1943 birti Hannah Arendt greinina „Við flóttamenn“ í litlu gyðinglegu tímariti, Menorah. Í þessari stuttu en gagnmerku grein beinir Arendt spjótum sínum að hr. Cohn, ímynd gyðingsins sem hefur lagað sig að aðstæðum og er orðinn 150 prósent Þjóðverji, 150 prósent Vínarbúi og 150 prósent Frakki en horfist að lokum í augu við þá bitru staðreynd að „maður verður ekki til tvisvar“ („on ne parvient pas deux fois“). Í greininni snýr Arendt við hugmyndinni um hlutskipti flóttamanna og landlausra – þ.e. hlutskipti hennar sjálfrar – og heldur því fram að þetta hlutskipti sé viðmið nýrrar vitundar um söguna. Flóttamaðurinn sem hefur glatað öllum réttindum en hættir jafnframt að sækjast eftir því að laga sig að nýrri þjóðernissjálfsmynd, hvað sem það kostar, og tekur þess í stað að íhuga eigið hlutskipti af einurð, uppsker ekki aðeins vissar óvinsældir heldur einnig dýrmætan skilning: „Í hans augum er sagan ekki lengur lokuð bók, og stjórnmál teljast ekki lengur forréttindi þeirra kristnu. Hann veit að útskúfun gyðinga í Evrópu hafði strax í för með sér útskúfun flestra evrópskra þjóðflokka. Flóttamenn sem vísað er úr einu landi í annað mynda framvarðarsveit alþýðu sinnar þjóðar.“

Full ástæða er til að beina sjónum að þessari greiningu, enda hefur hún engan veginn glatað gildi sínu. Ekki er nóg með að vandinn sem greinin hverfist um sæki nú á af jafnmiklum þrótti og áður, bæði í Evrópu og annars staðar, heldur er það svo að þegar litið er til óumflýjanlegrar hnignunar þjóðríkisins og almennrar tæringar hefðbundinna lagalegra og pólitíska grunnhugtaka, þá er flóttamaðurinn ef til vill eina mögulega ímyndin sem við getum gert okkur af þjóðinni á okkar dögum. Í það minnsta þangað til hrörnun þjóðríkisins og fullveldis þess tekur enda, er flóttamaðurinn eina grunnhugtakið sem gefur kost á því að sjá glitta í útlínur og útmörk þess samfélagsmynsturs sem í vændum er. Raunar má vera að ef við ætlum okkur á annað borð að takast á við þau áður óþekktu verkefni sem við blasa verðum við að gefa upp á bátinn, efasemdalaust, þau grundvallarhugtök sem við höfum hingað til beitt til að skilgreina samfélagsþegna (manninn og borgarann með tilheyrandi réttindum, en einnig hina fullvalda þjóð, verkamanninn o.s.frv.) og setja saman nýja stjórnmálaheimspeki sem gengur út frá þessari einstæðu ímynd.

2. Sem fjöldafyrirbæri komu flóttamenn fyrst fram á sjónarsviðið undir lok fyrri heimsstyrjaldar þegar rússneska, austurrísk-ungverska og ottóman-keisaraveldin hrundu og sú nýja heimsskipan sem friðarsáttmálarnir komu á fót riðlaði með djúptækum hætti lýðfræðilegu og svæðisbundnu skipulagi Mið- og Austur-Evrópu. Á skömmum tíma yfirgáfu ein og hálf milljón Hvítrússa, sjö hundruð þúsund Armenar, fimm hundruð þúsund Búlgarir, milljón Grikkir og hundruð þúsunda Þjóðverja, Ungverja og Rúmena heimalönd sín og fluttu annað. Við þennan mikla fjölda fólks sem fór á hreyfingu er rétt að bæta þeirri viðkvæmu stöðu sem hlaust af því að í þeim nýju ríkjum sem friðarsáttmálarnir gátu af sér á grunni hugmyndarinnar um þjóðríkið (t.d. Júgóslavíu og Tékkóslóvakíu) tilheyrðu um 30 prósent íbúanna minnihlutahópum sem varð að halda verndarhendi yfir með ýmsum alþjóðasáttmálum (svokölluðum minnihlutasáttmálum) sem reyndust oft á tíðum orðin tóm. Nokkrum árum síðar leiddu kynþáttalögin í Þýskalandi og borgarastríðið á Spáni til þess að nýir og veigamiklir hópar flóttamanna dreifðust um Evrópu.

Við höfum vanist því að greina á milli einstaklinga án ríkisfangs og flóttamanna, en nú sem fyrr er þessi greinarmunur ekki jafn einfaldur og virðist við fyrstu sýn. Allt frá upphafi hafa margir flóttamenn, sem ekki voru án ríkisfangs tæknilega séð, kosið að láta ríkisfangið lönd og leið fremur en að snúa aftur til heimalands síns (þannig var málum t.d. háttað með pólska og rúmenska gyðinga sem voru í Frakklandi eða Þýskalandi í lok stríðsins, og í samtímanum á þetta við um fórnalömb pólitískra ofsókna og einstaklinga sem geta ekki snúið aftur til heimalandsins vegna þess að þeim yrði ekki líft þar). Á hinn bóginn sviptu hinar nýtilkomnu ríkisstjórnir Sovétríkjanna og Tyrklands rússneska, armenska og ungverska flóttamenn þjóðerni sínu, og þannig má áfram telja. Mikilvægt er að taka eftir því að frá dögum fyrri heimsstyrjaldar hafa mörg Evrópuríki sett lög sem gefa kost á því að svipta borgara ríkisfangi og þjóðerni. Fyrstu lögin af þessum toga voru sett í Frakklandi 1915 og beindust að borgurum sem upprunnir voru í „óvinaríkjum“ en höfðu hlotið ríkisborgararétt; árið 1922 sigldu Belgar í kjölfarið og afturkölluðu ríkisföng borgara sem höfðu gerst sekir um „andþjóðlegar“ athafnir meðan á stríðinu stóð; árið 1926 setti fasistastjórnin á Ítalíu svipuð lög sem beindust að borgurum sem töldust „ekki þess verðugir að hafa ítalskan ríkisborgararrétt“; árið 1933 kom röðin að Austurríki, og þannig hélt þróunin áfram uns Nürnberg-lögin frá 1935 skiptu þýskum borgurum í fullgilda borgara og borgara án pólitískra réttinda. Þessi lög – og sá fjöldi fólks án ríkisfangs sem þau gátu af sér – marka algjör þáttaskil í sögu nútímaþjóðríkisins sem fólu í sér endanlega frelsun þess undan oki hinna einfeldningslegu hugmynda um „þjóð“ og „borgara“.

Hér verður látið hjá líða að fara yfir þær fjölmörgu alþjóðlegu nefndir sem einstök ríki, Þjóðabandalagið og síðar Sameinuðu þjóðirnar settu á fót til að taka á flóttamannavandanum – frá Nansen-skrifstofunni fyrir rússneska og armenska flóttamenn (1921) til nefndarinnar um flóttamenn frá Þýskalandi (1936), milliríkjanefndarinnar um flóttamenn (1938) og alþjóða flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna (1946), og að lokum Flóttamannahjálpar Sameinuðu þjóðanna sem enn starfar – og skilgreinir starfsemi sína, í stofnskrá sinni, sem „mannúðlega og félagslega“ en ekki pólitíska. Meginatriðið er að hvenær sem sú staða kemur upp að flóttamenn verða annað og meira en einstök tilvik, og verða að fjöldafyrirbæri (eins og gerðist á millistríðsárunum og aftur á síðustu árum), hafa umræddar stofnanir jafnt sem einstök ríki, þrátt fyrir hátíðlegar yfirlýsingar um ófrávíkjanleg mannréttindi, reynst algjörlega ófær um að taka á vandanum á viðeigandi hátt, hvað þá að leysa hann. Þar með fluttist úrlausnarefnið í heild sinni í hendur lögreglu og mannúðarsamtaka.

3. Ástæðurnar fyrir þessum vanmætti eru ekki einvörðungu fólgnar í sérgæsku og blindu skrifræðisvélanna, heldur einnig í þeim grunnhugtökum sem stýra því hvernig það sem fæðist (þ.e. lífið sjálft) er innritað í lagakerfi þjóðríkisins. Hannah Arendt kallaði 5. kafla bókar sinnar um Heimsvaldastefnu (Imperialism), sem helguð er flóttamannavandanum, „Hnignun þjóðríkisins og endalok mannréttinda“. Þá staðhæfingu sem í þessum orðum felst – að tengja örlög mannréttinda og þjóðríkisins órjúfanlegum böndum – verður að taka alvarlega. Þverstæðan sem hér um ræðir felst í því að einmitt sú ímynd sem hefði átt að vera holdtekja mannréttinda par excellence, flóttamaðurinn, kallar þvert á móti róttæka kreppu yfir þetta hugtak. „Hugtakið um mannréttindi,“ skrifar Arendt, „sem byggt er á hinni tilbúnu hugmynd um mannveruna í sjálfri sér, hrundi til grunna um leið og þeir sem kenndu sig við það stóðu í fyrsta skipti augliti til auglitis við fólk sem hafði glatað öllum eiginleikum og tengslum öðrum en þeirri einberu staðreynd að vera mannverur.“ Í kerfi þjóðríkjanna reynast mannréttindi, sem sögð eru heilög og ófrávíkjanleg, ákaflega haldlítil um leið og ekki má lengur lýsa þeim sem réttindum borgara í tilteknu ríki. Þegar að er gáð býr þessi tvíræðni í sjálfri yfirskrift yfirlýsingarinnar frá 1789, Yfirlýsingu um réttindi manna og borgara (Déclaration des droits de l’homme et du citoyen), vegna þess að það er engan veginn ljóst hvort orðin tvö sem þar standa vísa til tveggja ólíkra hluta eða hvort þau eru einskær hugtakatvennd þar sem síðara orðið er í raun fólgið í því fyrra.

Innan skipanar samfélagsins að hætti þjóðríkisins er ekkert sjálfstætt svæði fyrir eitthvað í líkingu við hinn hreina mann í sjálfum sér, og sú staðreynd kemur að minnsta kosti fram í því að jafnvel í hagstæðustu tilvikunum er staða flóttamannsins alltaf álitin tímabundið hlutskipti sem ætti að leiða annað hvort til veitingar ríkisfangs eða vísunar úr landi. Varanleg hugmynd um stöðu mannsins í sjálfum sér er óhugsandi innan laga þjóðríkisins.

4. Tími er til kominn að láta af þeim sið að líta á mannréttindayfirlýsingar sem fram hafa komið frá 1789 sem staðhæfingar um eilíf gildi sem séu hafin yfir dómskerfið og bindandi fyrir löggjafann. Þess í stað skulum við skoða þær út frá raunverulegu hlutverki þeirra í nútímaríkjum. Í reynd eru mannréttindi fyrst og fremst tákn um hina upprunalegu ímynd um það hvernig einbert náttúrulegt líf er innritað í lagalega og pólitíska skipan þjóðríkisins. Það einbera líf (mannskepnan) sem tilheyrði Guði undir gamla stjórnarfarinu (ancien régime) og var á klassíska tímanum skýrt aðskilið (sem zoe) frá samfélagslegu lífi (bios), verður á þessum tímapunkti að meginverkefni ríkisins og leggur því svo að segja til jarðneskan grundvöll þess. Þjóðríkið er ríki sem gerir fæðinguna (þ.e. fæðingu hins einbera mannlega lífs) að grundvelli fullveldis síns. Hér er komin merking fyrstu þriggja greinanna í yfirlýsingunni frá 1789 (sem eru meira að segja nokkuð skýrar): einungis vegna þess að í yfirlýsingunni er upprunaþættinum komið fyrir innan hvers kyns samfélagsmyndunar (1. og 2. grein) er unnt að tengja (í 3. grein) meginregluna um fullveldi við þjóðina (í samræmi við orðsifjarnar, enda er upphafleg merking natio einfaldlega „fæðing“). Tilbúningurinn sem í þessu býr er sá að fæðing verður umsvifalaust að þjóð þannig að ekki verður unnt að greina á milli þessara tveggja þátta. Með öðrum orðum er einungis unnt að eigna manni réttindi að því marki sem hann er forsenda borgarans – forsenda sem hverfur um leið og hún birtist (raunar má maðurinn aldrei birtast hreint og beint sem maður).

5. Þá staðreynd að flóttamaðurinn er kerfi þjóðríkjanna þessi óþægi ljár í þúfu má umfram allt rekja til þess að hann brýtur upp samsemdina milli manns og borgara, fæðingar og þjóðernis, og kallar þar með kreppu yfir hinn upprunalega tilbúning fullveldisins. Einstakar undantekningar frá þessari meginreglu hafa vitaskuld alltaf verið til; nýbreytnin á okkar tímum, sem ógnar sjálfum undirstöðum þjóðríkisins, felst í því að sífellt stærri hluti mannkyns rúmast ekki lengur innan þess. Af þessari ástæðu – þ.e. að því leyti sem flóttamaðurinn færir gömlu þrenninguna ríki/þjóð/svæði úr skorðum – ætti að líta á þessa ímynd mannsins á jaðrinum sem þungamiðju samfélagssögu okkar. Ekki má gleyma því að fyrstu fjöldabúðirnar í Evrópu voru til þess gerðar að hafa stjórn á flóttamönnum, og að röðin sem fylgdi á eftir – innilokunarbúðir, fangabúðir, útrýmingarbúðir – er fullkomlega eðlilegt framhald af þeim. Meðal þeirra reglna sem nasistar framfylgdu af samviskusemi í vinnu sinni að „fullnaðarlausninni“ var sú sem kvað á um að ekki mætti senda gyðinga og sígauna í útrýmingarbúðir fyrr en búið væri að svipta þá ríkisfangi að fullu og öllu (og þetta átti meira að segja við eftir að Nürnberg-lögin voru sett og þessir hópar voru orðnir að annars flokks borgurum). Þegar réttindi mannsins standast ekki lengur á við réttindi borgarans er hann orðinn að sönnu sacer (helgur/bölvaður) í þeirri merkingu sem orðið hafði í Rómarrétti til forna: dauðanum merktur.

6. Nauðsynlegt er að halda hugtakinu um flóttamann algjörlega aðskildu frá hugtakinu um „mannréttindi“, og láta af þeim sið að líta á réttinn til að fá hæli (sem hefur hvort eð er orðið fyrir verulegri skerðingu í lagakerfi Evrópuríkja) sem þann hugtakaflokk sem þvinga verður fyrirbærið í (það nægir að líta á nýlegt verk A. Heller, Test sul diritto d’asilo, til að sjá að í dag getur þessi siður aðeins leitt af sér miður geðslegan ruglanda). Líta ætti á flóttamanninn sem það sem hann er, þ.e. ekkert minna en jaðarhugtak sem varpar róttækum efa á meginreglur þjóðríkisins og leggur jafnframt verulegan skerf til að ryðja sviðið og bjóða heim þeirri endurnýjun hugtakakvía sem þolir enga bið. Jafnframt hefur það fyrirbæri sem nefnt er „straumur ólöglegra innflytjenda“ inn í lönd Evrópusambandsins tekið á sig (og mun í ríkara mæli taka á sig á næstu árum, þegar búast má við 20 milljón innflytjendum frá löndum Mið-Evrópu) myndir og umfang sem færa okkur heim sanninn um að þessi bylting sjónarhornanna er að fullu réttlætanleg. Það sem iðnríkin horfa fram á um þessar mundir er mergð ekki-borgara sem hafa fasta búsetu og hvorki getur fengið ríkisborgararétt, eða öðlast nýtt föðurland, né vill það. Í mörgum tilvikum eiga þessir ekki-borgarar sér borgararétt í upprunalandinu en kjósa að nýta sér ekki vernd þess ríkis og eru því, rétt eins og flóttamenn, „landlausir í reynd (de facto)“. T. Hammar bjó til nýyrðið denizens um þessa ekki-borgara með fasta búsetu, en það orð hefur sér til ágætis að sýna fram á að hugtakið um borgara nægir ekki lengur til að skýra þann félagslega og pólitíska raunveruleika sem við blasir í nútímaríkjum. Á hinn bóginn má greina meðal borgara í þróuðum iðnríkjum (bæði í Bandaríkjunum og Evrópu) aukna tilhneigingu til að umbreytast í denizens, sem merkja má af því hvernig þeir hverfa í auknum mæli frá hefðbundinni þátttöku í mótun samfélagsins og laga sig þar með að þeirri gamalkunnu meginreglu að þegar umtalsverð aðlögun á sér stað andspænis formlegum mismun sprettur af því hatur og skortur á umburðarlyndi með tilheyrandi útlendingahatri og varnarviðbúnaði.

7. Áður en að því kemur að útrýmingarbúðir verða opnaðar að nýju í Evrópu (en nú þegar má sjá merki um slíkt) verða þjóðríkin að manna sig upp í að taka til gagnrýninnar skoðunar sjálfa meginregluna um innritun fæðingarinnar og þrenninguna ríki/þjóð/svæði sem hvílir á henni. Hér ætti að nægja að benda á eina stefnu sem taka má. Alkunna er að ein þeirra lausna sem lögð hefur verið fram á vandanum um Jerúsalem felur í sér að borgin verði í senn, og án allra landamerkja, höfuðborg tveggja ólíkra ríkja. Þá þverstæðukenndu hugmynd um gagnkvæma úrlendu (eða svæðisleysu) sem fólgin er í þessu mætti víkka út og gera úr henni nýtt líkan um tengsl þjóða. Í stað þess að tvö þjóðríki séu aðskilin af landamærum sem óvissa ríkir um og ógn stafar af mætti gera sér í hugarlund tvö pólitísk samfélög sem dvelja á sama svæði og eru í útlegð hvort gagnvart öðru, og að mörkin á milli þeirra séu fólgin í heilli röð gagnkvæmra úrlendna þar sem hugtakið sem haft yrði að leiðarljósi væri ekki lengur réttur (ius) borgarans heldur hæli (refugium) einstaklingsins. Í svipuðum skilningi gætum við þá litið á Evrópu á annan hátt en sem „Evrópu þjóðanna“, en hörmulegar afleiðingar þeirrar hugmyndar blasa nú þegar við, þ.e. sem svæðisleysu eða úrlendurými þar sem staða allra íbúa evrópsku ríkjanna (borgara og ekki-borgara) fælist í útlegð eða hæli, og staða Evrópubúans fæli í sér veru-í-útlegð borgarans (sem augljóslega gæti líka falið í sér að hann væri ekki á hreyfingu). Hið evrópska rými væri þar með ígildi óbrúanlegs bils milli fæðingar og þjóðar þar sem gamla hugtakið um alþýðu manna (sem er alltaf minnihluti eins og alkunna er) gæti að nýju öðlast pólitíska merkingu í eindreginni andstöðu gegn hugmyndinni um þjóð (sem hingað til hefur að ósekju drottnað yfir því).

Þetta rými stæðist ekki á við yfirráðasvæði tiltekinnar einsleitrar þjóðar af nokkru tagi, né heldur á við staðfræðilega summu slíkra svæða, heldur myndi það virka á þessi svæði, gera göt á þau og skipta þeim upp grannfræðilega að hætti Leydenkrukku eða möbíusarborða sem eru form þar sem munurinn á því innra og því ytra er málum blandinn. Í þessu nýja rými myndu evrópskar borgir mynda sambönd að hætti gagnkvæmra úrlendna og uppgötva að nýju fornt hlutverk sitt sem heimsborga. Um þessar mundir eru fjögurhundruðtuttuguogfimm Palestínumenn, sem Ísraelsríki hefur gert brottræka, í einhvers konar einskismannslandi milli Líbanon og Ísraels. Séu orð Hönnu Arendt tekin trúanleg má líta á þessa menn sem „framvarðarsveit þjóðar sinnar“. En þetta ber ekki nauðsynlega eða eingöngu að túlka sem svo að þeir gætu orðið að upprunalegum kjarna framtíðarþjóðríkis sem síðan fæli í sér lausn á Palestínudeilunni er væri álíka ófullnægjandi og Ísrael sem lausn á gyðingavandanum. Öllu heldur hefur einskismannslandið þar sem þeir hafa fundið sér hæli virkað til baka á landsvæði Ísraelsríkis, gert göt á það og breytt því í þá veru að myndin af þessari snævi þöktu hæð hefur orðið að innri hluta þessa landsvæðis í ríkara mæli en nokkur annar hluti Stór-Ísraels. Það er einvörðungu í landi þar sem rými ríkja hafa verið sundurgötuð og afmynduð á grannfræðilegan hátt, og borgararnir hafa áttað sig á því að þeir eru sjálfir flóttamenn, sem samtímamanninum verður mögulegt að lifa af í samfélagi.

Giorgio Agamben